پورتال گردشگری و زیارت شهر مشهد
   
    • نمایش اسلایدشو
      • مجموعه معماری حرم مطهر امام رضا(علیه السلام)

        پس از شهادت حضرت رضا(علیه السلام)در سال 203 هجری قمری و دفن ایشان در باغ حمیدبن قحطبه،به تدریج و در دوره های مختلف،بقعه مطهر گسترش و توسعه پیدا کرد.بی تردید حرم مطهر امام هشتم به لحاظ معماری یکی از جامعترین و باشکوه ترین ابنیه جهان اسلام به شمار می رود.

        اصالت و هویت بنای حرم رضوی در چهره معماری خراسان جلوه‌گری می‌کند و آرامگاه امام رضا(ع) به عنوان یکی از برجسته‌ترین و معروف‌ترین بناهای مذهبی و تاریخی، نماد و جلوه ای از معماری ایرانی  اسلامی است.

        صحن‌ها، رواق‌ها و مناره‌های این اثر اسلامی همراه با سازه‌های معناگرای آن دروازه‌ای از عظمت هنر اسلامی را به روی زائران و مجاوران می‌گشاید.

        معماری زیبا و چشم نواز این مکان مقدس دیدگان هر انسان را مبهوت و مجذوب می‌کند و هنرهای به کار رفته در آن نمایانگر و تجلی گاه هنر اسلامی است، این مکان از اوج عظمت هنر اسلامی حکایت دارد و معماری این گنجینه دارای معمایی شگفت است و در پس این بنای عظیم و معنوی معرفتی نهفته است.

        هنرمندان و معمارانی که در ساخت و توسعه حرم رضوی نقش داشته‌اند ابتدا تزکیه نفس می کردند و سپس دست به آفرینش آثار هنری می‌زدند و از سر عشق و ارادت این آثار را پدید می‌آوردند بنابراین یکی از رازها و معماهای شگفت‌انگیزی که بر زیبایی بیشتر این بنای معنوی افزوده همین تزکیه نفس معماران است.

        حرم بنای چهارگوشی است که هر ضلع آن تقریبا ده متر است.ازاره های آن با کاشی خشتی ممتاز(ستاره های هشت پر)مزین شده هاست.این خشتهای کاشی با نقش و نگار بدیع و طلاکاری در زمره نفیس ترین انواع کاشی ها هستند.

        معماری حرم در طول تاریخ

        سامانیان

        به گفته ابن بابویه،محمدبن عبدالرزاق طوسی و امیر حمویه از امرای سامانی تزئیناتی در حرم به وجود آوردند.(بین سالهای 261-389 ه.ق)

        آل بویه

        در زمان عضدالدوله دیلمی بقعه تعمیر،و به پاره ای از تزئینات آراسته شد و اطراف کاخ حمیدبن قحطبه خانه های مسکونی افزوده شد و توسعه یافت و دژ مستحکمی آن را محافظت می کرد.

        غزنویان

        قبه ای که مامون بر فراز بقعه هارونیه بنا نهاد در حوادث خراسان مانند حمله سبکتکین به شهرهای ایران،در اوخر قرن چهارم،در جریان آسیب حرم مطهر تخریب شد و پس از آن،سلطان محمود غزنوی در سال 400ق،به بازسازی حرم حرم و ایجاد قبه ای بر فراز بقعه،اهتمام کرد.

        ابوالحسن عراقی معروف به دبیر که از رجال و دبیران دربار غزنوی بود در سال 425 ه.ق ضمن مرمت بقعه،اولین بنا را به آن افزود که این بنا به مسجد بالاسر معروف است.این مسجد با ابعاد 8متر طول،30/4متر عرض و 10 متر ارتفاع بعد از روضه منوره،کهن ترین مکان و مسجد در حوزه حرم و نزدیک ترین بنا به ضریح مقدس رضوی است.

        سلجوقیان

        سلجوقیان در قرن‌های ششم و هفتم تعمیرات و خدمات زیادی در آنچه امروز روضه منوره نامیده می‌شود انجام دادند. از جمله امیر عمادالدوله که مقرب پادشاهان سلجوقی بود  در سال ۵۱۵ ه‍. ق، حرم را تعمیر کرد و ترکان زمرد ملک، دختر خواهرزاده  سلطان سنجر، در سده ششم ه‍.ق ازاره گنبدخانه حرم را با کاشی‌های ممتاز زرین‌فام که به کاشی سنجری معروف است مزین کرد که این کاشی‌ها تاکنون در حرم موجودند.متن کتیبه جابه‌جا شده و تاریخ دقیق ساختش روشن نیست؛ بااین‌حال برخی آن را مربوط به سال ۵۱۲ یا ۵۵۷ ه‍.ق دانسته‌اند.

        خوارزمشاهیان

        در اوایل قرن هفتم ه‍.ق در دوران محمد خوارزمشاه بار دیگر ازاره‌های گنبدخانه حرم با کاشی سنجری تزئین شد، و این کاشی‌ها نیز با تاریخ ۶۱۲ ه‍.ق در حرم موجودند. این دو کتیبه بر دیوار شمالی گنبدخانه به نام «صفه شاه‌طهماسبی» جای دارند. علاوه‌براین در ضلع شمالی رواق دارالحفاظ، کتیبه‌ای با کاشی ممتاز مربوط به همین دوره وجود دارد. در این کتیبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (علیه السلام) تا حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) مکتوب شده ‌است. دو محراب از کاشی یکپارچه نیز که در گذشته درون حرم نصب شده‌بودند و اکنون در موزه جای دارند از کارهای هنری همین دوران است.محراب جنوب‌غربی و درِ طلای جنوبی گنبدخانه نیز متعلق به ۶۱۲ ه‍.ق است.

        حمله مغول

        به‌گزارش ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه، در سال ۶۱۸ ه‍.ق مغول‌ها به طوس حمله کردند و این شهر را غارت کرده و مردم را به قتل رساندند. سپس وارد مشهد شدند و  مردم آنجا را به قتل رساندند، به حرم رضوی خسارت‌هایی زدند و اموال و اثاثیه آن را غارت کردند، اما به بنای اصلی صدمه نزدند. زیرا کتیبه‌های سال ۶۱۲ ه‍.ق که قبل از این حمله نصب شده بوده هنوز برجاست. نهایتاً فرسودگی‌ها و احیاناً خرابی‌ها و خسارات واردشده به حرم در دوره حکومت ایلخانیان بازسازی شد. دو کتیبه در ضلع شمالی گنبدخانه نیز، متعلق به سال‌های ۷۱۲ و ۷۶۰ ه‍.ق هستند.

        تیموریان

        از آثار مهم این دوره بنای مسجد گوهرشاد، دو رواق دارالحفاظ و دارالسیاده، مدرسه پریزاد، مدرسه دودر و مدرسه سابق بالاسر که به ضلع غربی دارالسیاده وصل بود اما اکنون جز رواق دارالولایه قرار دارد هستند. این بناها مربوط به دوران حکومت شاهرخ تیموری است.

        مسجد گوهرشاد: ضلع‌های مسجد، همه با کاشی‌های معرق نفیس آراسته شده و در تمام دیوارها و غرفه‌های آن اسماء الله و آیات قرآن و احادیثی که بعضی مربوط به مسجد است، وجود دارد، کتیبه ممتاز و تاریخی بایسنقر (فرزند گوهرشاد) که از بهترین ثلث‌نویسان عهد تیموری بوده، با زیباترین خطوط ثلث بر پیشانی ایوان مقصوره خودنمایی می‌کند و تاریخ بنای مسجد بر کاشی معرق، در این کتیبه به چشم می‌خورد.

        صفویان

        با رسمیت‌یافتن مذهب تشیع در این دوران بناها و آثار زیادی به حرم افزوده شد. شاه طهماسب علاوه بر اهدای اولین ضریح، به بازسازی و تذهیب گنبد و طلاکاری گلدسته کنار گنبد فرمان داد.در عهد شاه عباس صفوی بنای صحن انقلاب به همت معمار بزرگ حرم مطهر یعنی شیخ بهایی کامل شد.صحن عتیق یا انقلاب به شکل مربع مستطیل است،دارای چهار ایوان بزرگ است که اطراف صحن،طاق نماها یا حجره هایی که در پشت آنها قرار دارد در دو طبقه احداث شده اند.ایوان شرقی و غربی دارای سر در بسیار زیبا و مزین به کاشی کاری ممتاز است.گلدسته های طلا بر روی ایوان عباسی و ایوان جنوبی قرار دارند.گلدسته ها بر خلاف بناهای دیگر اسلامی به جای آنکه در دو طرف ایوان قرار گیرند،عمود بر ایوان هستند.

        در این دوره رواق‌های دارالفیض و توحیدخانه و رواق گنبد حاتم‌خانی و گنبد الله‌وردی‌خان و رواق شیخ بهاءالدین به حوزه حرم افزوده شد.شاه عباس صفوی ضمن بازسازی مدارس یادشده اقدام به بهسازی رواق دارالسیاده و طلاکاری مجدد گنبد کرد.

        در سال ۱۰۸۴ ه‍.ق و در زمان شاه سلیمان صفوی، در پی زمین‌لرزه‌ای، گنبد حرم آسیب دید و شماری از خشت‌های طلایی آن کنده شد. به فرمان شاه سلیمان، گنبد بازسازی گردید و کتیبه‌ای بر آن افزوده شد که این رخداد را حکایت می‌نماید. این کتیبه اکنون به صورت چهار ترنج در اطراف گنبد دیده می‌شود.

        افشاریه

        در این دوره ایوان صحن تیموری که در دوره سلطان حسین بایقرا ساخته و توسط شاه عباس اول توسعه یافته‌بود به‌فرمان نادرشاه طلاکاری شد.همچنین دیوار حرم رنگ‌آمیزی دوباره شد و گلدسته شمالی صحن انقلاب بر فراز ایوان عباسی — که توسط شاه عباس توسعه یافته بود — ساخته و همراه با ایوان جنوبی صحن عباسی طلاکاری شد.نادرشاه افشار پیش از رسیدن به مقام سلطنت در سال ۱۱۴۴ قمری، دستور ساخت مناره دوم حرم در فراز ایوان عباسی را داد که در مدت ۴۰ روز ساخته شد و همراه با ایوان طلا کاری گردید.همچنین در همان سال به دستور نادرشاه سنگاب یکپارچه‌ای از جنس مرمر اعلا با ظرفیت سه کر از هرات به مشهد آورده شد و پس از آن شخصی به نام اسماعیل خان بر روی آن یک پوشش هشت ضلعی به همراه گنبد ساخت و طلاکاری کرد که امروزه در صحن انقلاب واقع بوده و به سقاخانه اسماعیل طلایی معروف است.

        قاجاریه

        در عهد فتحعلی شاه قاجار رواق دارالضیافه و سومین ضریح احداث شدند. بنای صحن آزادی (صحن نو) نیز در سال ۱۲۳۳ به فرمان ناصرالدین شاه ساخته، و ایوان غربی آن طلاکاری شد.همچنین احداث رواق دارالسعاده در محوطه بین صحن آزادی و رواق گنبد حاتم‌خانی در سال ۱۲۵۱ ه‍.ق و بنای مدرسه علی‌نقی میرزا که بعداً به رواق دارالذکر تبدیل شد در این دوره انجام شد.

        پهلوی

        در زمان محمدرضا پهلوی طرح توسعهٔ حرم با نظارت عبدالعظیم ولیان استاندار استان خراسان (بزرگ) و نایب‌التولیه آستان قدس رضوی به انجام رسید. در سال ۱۳۵۳ خورشیدی خشت‌های طلایی گنبد را که شفافیت خود را از دست داده‌بود برداشتند و پس از رنگ‌آمیزی مجدد با آب طلا، در جای خود قرار دادند.

        در این دوره کاربری بناهای اطراف مجموعه که مربوط به سده‌های اخیر بودند تغییر یافت و به صحن‌های حرم تبدیل شدند مانند: بنای مسجد زنانه، مسجد ریاض، گنبد اپک میرزا، رواق پس پشت، راهرو سقاخانه، محل چهلچراغ سابق، محل کشیک‌خانه خدام، و همچنین برخی مدرسه‌ها، تیمچه‌ها یا فضاهای خالی به صورت رواق‌های دارالفیض، دارالشکر، دارالشرف، دارالسلام، دارالذکر، دارالعزه و دارالعباده درآمدند و ساخت صحن موزه (رواق کنونی امام خمینی) و تعویض صندوق عباسی به صندوق سنگی حاج حسین حجارباشی و نصب ضریح چهارم و نوسازی نقاره‌خانه نیز در این دوره رخ داد.

        جمهوری اسلامی

        پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، طرح توسعه حرم با جدیت دنبال شد و این مجموعه شاهد گسترش زیادی بود. در سال ۱۳۵۹ فضای داخلی بنای حرم توسعه یافت و ایستایی گنبد افزایش پیدا کرد و درهای ورودی به بنای حرم در سمت پیش‌رو و پایین پای مدفن، گشایش یافت.صحن جمهوری اسلامی، جامع رضوی، هدایت، کوثر و رواق امام خمینی در این دوره ساخته شد و مجموع مساحت مجموعه از ۱۲ هکتار در دوره‌های گذشته، به ۷۰ هکتار تا سال ۱۳۹۲ رسید. بخشی از این توسعه‌ها توسط مهدی عزیزیان مدیریت و اجرا شده‌است.

        تعداد بازدید :272
        نام:
        پست الکترونیک:
        شرح نظر:
        کد امنیتی:
         
  • پورتال آستان قدس رضوی
  • مجموع بازدیدها : 1,612,487
    تعداد بازدید امروز : 404
    تعداد بازدید این ماه : 4,832
    آخرین به روزرسانی : 1400/07/04
  • آدرس :میدان شهدا، تالار شهر، طبقه 1- ، معاونت گردشگری و زیارت
    تلفن :(31291237) - (3135)051
    فاکس :051-31291267
  • کلیه حقوق این سایت متعلق به شهرداری مشهد می باشد.
    تامین و به روزرسانی محتوای این سایت توسط معاونت گردشگری و زیارت  انجام می گردد.
    طراحی و پشتیبانی فنی: سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری مشهد